Ponice

zarys dziejw miejscowoci

Ponice s czci gminy Rabka Zdrj w powiecie nowotarskim i wojewdztwie maopolskim. Wcinaj si one gbok i dug na okoo 7 km dolin w plnocno - zachodni cz pasma Gorcw. Osi miejscowoci jest rzeka Poniczanka, ktra ma swoje rda na polanie pod Starymi Wierchami ( 983 m.n.p.m.). W dziewiciokilometrowym biegu rzeka zbiera po drodze obustronne potoki, z ktrych najwikszym jest Rdzawka i wpada ostatecznie do Raby jako jej prawy dopyw. Ponice przylegaj od pnocy do Rabki Zdrj, od wschodu szczyty Maciejowej ( 815 m.n.p.m.), Wierchowej ( 940 m.n.p.m.) i Jaworzyny Ponickiej ( 995 m.n.p.m.) oddzielaj je od Sonego i Olszwki, na poudniu wie graniczy poprzez Jaworzn Obidowsk (939 m.p.p.m.) z Obidow, za od zachodu niewielka wynioso ze wisk Gr ( 740 m.n.p.m.) oddziela j od Rdzawki. Wymienione szczyty s naturalnymi granicami Ponic z trzech stron, natomiast linia graniczna z Rabk biegnie wzdu nurtu prawego dopywu Poniczanki - rodowego Potoku, a po drugiej stronie rzeki - zboczem Krzywonia ( 630 m.n.p.m.) od koca ulicy Podhalaskiej po Chabwk.

Najdawniejsze dzieje Ponic zwizane s nierozerwalnie z poblisk Rabk i cakowicie przymione rozgosem tego znanego uzdrowiska. Tereny te wypyny na aren dziejw w odlegym redniowieczu. Jak wszystkie doliny rzeczne tej czci Karpat byy one przewanie podmoke i moczarowate, czemu sprzyja wybitnie lesisty krajobraz. Ostry klimat, trudnoci komunikacyjne oraz gorsza na og jako gleb nie sprzyjay zasiedlaniu tych obszarw. Dlatego osadnictwo dotaro tutaj z opnieniem, a dynamicznie jo si rozwija dopiero wtedy, gdy wikszo urodzajnych gleb na rwninach zostaa ju zasiedlona. Osadnictwo kierowao si tutaj dolinami Skawy i Raby przez grzbiet Beskidw, a pierwsi przybysze nie byli jeszcze osadnikami, a jedynie pasterzami i myliwymi przebywajcymi tutaj okresowo. To prawdopodobnie im zawdziczamy nazwy rzek, wedug ktrych okrelane byy granice tamtych terenw w najwczeniejszych dokumentach.

Pocztkowo obszary te byy wasnoci panujcego, podobnie zreszt jak inne nie zasiedlone tereny. Pod koniec XII wieku dostay si one w rce monowadczego rodu Gryfitw, z ktrymi zwizane s pocztki zorganizowanego osadnictwa na Podhalu. Po nich obszary te przejli cystersi.

Najstarsza wzmianka dotyczca tych ziem pochodzi z okresu panowania ksicia Bolesawa Wstydliwego, ktry w dokumencie z 10 maja 1254 r. potwierdza nadanie tyche ziem cystersom przez Teodora Gryfit. Klasztor mia prawo zakadania na tych terenach wsi na prawie niemieckim, co wczeniej przyznawa ju wspomnianemu Teodorowi ksi Henryk Brodaty, wczesny pan ziemi krakowskiej, w przywileju z 1234 r. Nadanie to obejmowao m.in. obszary w dolinach rzecznych (in aquis), a wrd nich dolin Raby na prawym brzegu wraz z dolinkami mniejszych rzek i potoczkw. Midzy nimi pojawia si nazwa rzeki Poniczanki w zwrocie " item fluvius Ponecza". Nie ulega wtpliwoci, e sama wie Ponice jeszcze wtedy nie istniaa, podobnie jak nie istnia szereg ssiednich miejscowoci.

Midzy rokiem 1335 a 1338 cystersi zostali pozbawieni dbr podhalaskich z powodu nie zrealizowania planw szeroko zamierzonej akcji osadniczej. Dobra te , a wraz z nimi tereny przyszych Ponic, dostay si drog nada krlewskich w rce prywatne jako zastaw. W XIV wieku by to rd reniawitw, pniej Ratudw, a na pocztku XVI wieku - Pienikw.

Nazwa cigle jeszcze jedynie rzeki Poniczanki pojawia si w przywileju na lokacj Rabki z 15 sierpnia 1466 r. Dokument lokacyjny wytyczajc granic obszaru, na ktrym miaa powsta przysza Rabka, wymienia nazw rzeki " Ponyczna". Ponice jako ju uformowana wie, pojawiaj si w XVI wieku, kiedy to wraz z Chabwk, Olszwk, Sonem, Skomieln (Bia) i Rokicinami wchodziy w skad dbr rabczaskich o powierzchni 11 827 morgw, a ktrych wacicielem by Spytek Jordan z Zakliczyna, stolnik krakowski pochodzcy z uboszej linii mylenickich Jordanw. Rejestr poborowy z 1581 r. podaje, e Ponice posiaday wtedy: " dwch zagrodnikw z rol, czterech bez roli, czterech na wolninie, piciu, ktrym wysza wolnizna, dwch nowoosiadych, jednego rzemielnika i p ana sotysiego".

Od samego pocztku swego istnienia Ponice byy czci parafii rabczaskiej utworzonej przed 1559 r. Wspomniany ju rejestr poborowy z 1581 r. wymienia je w spisie miejscowoci bdcych czonkami tej wsplnoty religijnej, za kronika parafialna pod rokiem 1595 okrela powinnoci tej i innych wsi wobec kocioa parafialnego. Zapisy parafialne wiadcz o znacznym udziale mieszkacw Ponic w yciu parafii, np. w 1697 r. kmiecie z Ponic zakupili nowy ornat, a w 1730 r. podobny zakupia samodzielnie niejaka Szewcowa z Ponic. Wsplnie z innymi gromadami, Poniczanie brali udzia we wszystkich powanych pracach przy rabczaskim kociele ( "podwaenie dzwonnicy i dachu poprawienie", budowa wok dziedzica muru krytego gontem ).

Po mierci Spytka w 1596 r. Ponice wraz z caym kluczem rabczaskim przeszy w rce rodziny Zebrzydowskich. W 1621 r. Jan Zebrzydowski, starosta lanckoroski, odstpuje je Marianowi Przyckiemu. Po nim ziemie te dziedzicz Komorowscy, potem za Wielkopolscy. Ostatni z Wielkopolskich sprzeda dobra rabczaskie z Ponicami Jzefowi Wieniawie Zubrzyckiemu, ten za przekaza je w 1855 r. swemu synowi Julianowi. Ostatecznie w 1895 r. wacicielem zostaa rodzina Kadenw, ktra posiadaa te tereny a do 1948 r. czyli do upastwowienia.

Dzieje najnowsze Ponic to prawdziwa tabula rasa, wiadomoci o wsi s niezwykle skpe. ladowe informacje rdowe nie pozwalaj jeszcze w stopniu zadawalajcym odtworzy tego okresu, a jedynych informacji dostarczaj rda kocielne i tradycja ustna. Wiadomo dziki temu, e wie bdca cay czas czci parafii rabczaskiej, doczekaa si z czasem wasnego obiektu sakralnego, ktrym by maleki, zbudowany ze zwykego kamienia rzecznego, kociek na Sotyswce. Powsta on prawdopodobnie na przeomie XVIII i XIX wieku, pocztkowo jako przydrona kaplica prywatna, ktr stopniowo rozbudowywano. To tutaj rodzi si miejscowy kult religijny, w ktrym niema rol odgrywa obraz Matki Boej Czstochowskiej, darzony przez miejscowych szczeglnym uwielbieniem z uwagi na swoje cudowne, jak powszechnie uwaali, waciwoci. To tutaj modlono si ju zapewne w 1846 r. podczas synnej rabacji, kiedy widoczne byy dymy z poncych w okolicy paskich dworw. Tutaj take gromadzili si mieszkacy w tragicznych czasach epidemii cholery, ktra od jesieni 1847 r do koca 1848 r. pochona ponad 40 % caej populacji Ponic.

Przynajmniej od poowy XIX wieku w Ponicach funkcjonuje ju szkoa parafialna, ktra posiadaa wasny budynek, a z czasem na mocy austro - wgierskiej szkolnej ustawy krajowej przeksztacia sie w jednoklasow szko ludow.

Wielu modych mieszkacw wsi w trakcie I wojny wiatowej zostao pobranych w szeregi wojska austro- wgierskiego, odbywajc sub najczciej na froncie wschodnim lub woskim.

W sierpniu 1937 r. chopi z Ponic i Rdzawki wzili udzia w synnym strajku rolnym, ktry polega na zablokowaniu ruchu w stron Rabki i wstrzymaniu si mieszkacw obu wsi od dostarczania na rynek produktw rolnych oraz nie kupowaniu artykuw przemysowych i na zaniechaniu wpacania nalenoci podatkowych. Akcja przebiegajca do brutalnie, bo protestujcy odbierali i niszczyli miejscowym zdajcym do Rabki, produkty rolne, skoczya sie ostatecznie interwencj policji, ktra uya broni palnej. Jeden z protestujcych ludowcw zgin, inny zosta ranny, a pozostali salwowali si ucieczk.

II wojna wiatowa zapisaa si w pamici mieszkacw wsi gromadn ewakuacja do Porby Wielkiej we wrzeniu 1939 r. oraz tragedi czteroosobowej rodziny ydowskiej, ktra zostaa aresztowana i zamordowana przez niemieck andarmeri na roli Bacwka.

Z lat powojennych miejscowym najbardziej utkwiy w pamici: dzie 5 lipca 1950 r., kiedy to w Ponicach zabyso wiato elektryczne, rok 1954 r., gdy rozpoczto gruntown rozbudow tutejszej szkoy, zaoenie pierwszego telefonu w 1964 r. oraz uruchomienie pierwszej linii autobusowej w 1970 r.

Due znaczenie dla Poniczan miao utworzenie samodzielnej parafii pod wezwaniem Matki Boej Krlowej Polski w 1985 r. oraz pooenie w 1991 r. kamienia wgielnego pod budow nowego kocioa, ktry konsekrowano 5 lat pniej, a ktry powsta jedynie dziki olbrzymiemu wysikowi samych mieszkacw. W 1994 r. rozpoczto budow cmentarza parafialnego, ktrego sprawa ostatecznej legalizacji do dnia dzisiejszego nie jest rozstrzygnita.

Ponice powstay jako typ wsi acuchowej, ktrej osi bya dolina rzeki. Z jej dna cigny si po obu zboczach, prostopadle do niej, dugie wskie pasy gruntw noszce nazw rl. Dugo lenego anu, ktry dominowa na tych terenach wynosia 3 km, a powierzchnia od 12 do nawet 30 ha. Ich wielko w pocztkowej fazie osadnictwa zaleaa od jakoci gleby i nachylenia stokw, za najurodzajniejsz rol posiada sotys. Zabudowa wsi bya luna, skadaa si pocztkowo z osiedli jednodworczych, oddzielonych od siebie szerokoci nadziau gruntowego. Z czasem, w miar wzrostu zaludnienia, na wikszych nadziaach tworzyy si przysiki zwane gniazdami rodowo - rolowymi. Mieszkali w nich zwykle potomkowie noszcy nazwisko pierwszego osadnika, np. wider - rola widrwka, Skawski - Skawskwka.

rodkiem doliny przebiegaa gwna arteria komunikacyjna, od ktrej wybiegay boczne drogi prowadzce do poszczeglnych gospodarstw i dalej do pl. Pierwotnie droga gwna biega zupenie inaczej ni dzisiaj, a jej przebieg ulega czstym zmianom z powodu kaprysw Poniczanki, ktra bya od zawsze dzik i nieujarzmion rzek. Przy potnych wylewach, przerzucaa ona swe koryto z jednego brzegu na drugi, co odbijao si ujemnie na stanie drogi gwnej, zwaszcza w grnej czci Ponic. Czsto po intensywnych opadach i zniszczeniu przez wod mostkw i kadek, zerwana bya praktycznie czno midzy mieszkacami po obu stronach rzeki i utrudniony dostp do Rabki jako, e szlak bieg raz jedn, raz drug stron Poniczanki.

Pooenie Ponic na styku kultury podhalaskiej i krakowskiej sprawio, e wyksztaci si tutaj specyficzny rodzaj gwary, strojw i obyczajw. Rytm ycia codziennego i zaj mieszkacw Ponic wyznaczaa religijno, ktra miaa te przemony wpyw na ich wiatopogld i kultur ludow. Uksztatoway si tutaj dziki temu specyficzne zwyczaje ludowe i tradycja bdce bardziej lub mniej udoln prb przeniesienia obyczajw podpatrzonych gdzie indziej. Unikalny opis starych obyczajw boonarodzeniowych w tej wsi przedstawia w swej pracy znana etnografka - Stefania Ulanowska, ktra w latach 1875 - 1878 przebywaa w Ponicach prowadzc badania naukowe. Ludno autochtoniczna Ponic to Zagrzanie, Nazwy tej uy po raz pierwszy w swoich prelekcjach Wincenty Pol w 1851 r., ktry wymieniajc miejscowoci zamieszkiwane przez ten rodzaj grali podaje nazw Ponic w troch innym brzmieniu - Panice. Etymologia nazwy Zagrzan bierze si std, e, zdaniem Pola, ich osady le w gbokiej dolinie pomidzy pnocnymi stokami Beskidw. Dla waciwych Podhalan s to wic ci, ktrzy mieszkaj za grami Gorcami. Pewn ciekawostk jest fakt, e nazwy tej uywaj jedynie etnografowie i uczestnicy imprez folklorystycznych, za miejscowi albo jej nie znaj albo stanowczo odrzucaj. Pojcie o kulturze materialnej Zagrzan daje Muzeum im. W. Orkana w Rabce Zdroju, gdzie znajduje si te wiele eksponatw z terenu Ponic.

Podstawowymi zajciami ludnoci mieszkacw Ponic byy od zawsze: rolnictwo z elementami gospodarki pasterskiej, rzemioso i cinka oraz przetwrstwo drzewa. We wsi funkcjonowao kilka mynw, z ktrych ocala tylko jeden ( rozpadajcy si stopniowo obiekt wodno parowy na pograniczu Rdzawki i Ponic ). Reszt zmiota w przeszoci Poniczanka w trakcie swoich wyleww. Zabytkowa, drewniana kunia w grnych Ponicach, ktra ulega zniszczeniu dopiero niedawno, jest wiadectwem dugich tradycji tego rzemiosa we wsi. Do dnia dzisiejszego natomiast funkcjonuj tartaki drzewne, ktrych w przeszoci byo take wiele. Dodatkowy wany dochd stanowia sprzeda drobiu, nabiau, jagd i grzybw letnikom i mieszkacom Rabki. Obecnie wszystkie te zajcia staja si marginesem dochodowym mieszkacw Ponic, ustpujc miejsca sezonowym wyjazdom zagranicznym, chaupnictwu i agroturystyce.

We wsi dziaaj: OSP, Stowarzyszenie " Poni...ce do kbka" i Koo Gospody Wiejskich.

Osobliwoci Ponic to: liczne kapliczki przydrone - prawdziwi wiadkowie historii, wspomniany zabytkowy myn wodno - parowy na pograniczu Rdzawki i Ponic, nieliczne zabytki drewnianego budownictwa ludowego, Kotelnica - legendarne miejsce ukrytego skarbu, stylowe, kamienne piwniczki i dziewiczy krajobraz grnego biegu Poniczanki. Z Ponic prowadz take krtkie ale niezwykle malownicze podejcia turystyczne na Maciejow i Stare Wierchy.

Atrakcj wsi jest coroczny festyn regionalny, odbywajcy si w ostatni niedziel lipca koo budynku szkoy oraz caoroczna moliwo przejadki tradycyjnymi pojazdami konnymi – saniami, dorokami i fasiongami.

Opracowanie: Skawski Stanisaw


::: wicej zdj kocika

O TYM, CO BYO O PONICACH O SOBIE ZAPRASZAMY